امکان‌سنجی انعقاد عقد معلّق در فقه و حقوق ایران با نگرشی به قوانین اداری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، گروه حقوق خصوصی، پردیس علوم و تحقیقات خوزستان، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران و گروه حقوق خصوصی، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران.

2 استادیار مدعو، گروه حقوق خصوصی، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران

3 استادیار مدعو، گروه حقوق خصوصی، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران و عضو هیأت علمی دانشگاه صنعت نفت، دانشکده نفت، اهواز، ایران.

چکیده

تبیین «عقد معلّق» و کاربردشناسی آن در اصطلاح فقهی و زمینه‌سازی تعیین ماهیت‌‌ آن در معیت مفاهیمی همچون عقود منجّز از موضوعات مهم در حقوق موضوعه ی ایران است. اما وجود اندیشه‌ها و تفکرات مختلف در ارتباط با موضوع عقد معلّق سبب ایجاد تلقی متفاوت در این زمینه شده است. برخی از حقوق‌دانان اسلامی تعلیق در عقود را با استدلال به عدم استقرار تنجیز و منافات با جزمیت عقود باطل می‌پندارند. با توجه به اینکه غرض متعاقدین از وضع عقود ایجاد التزام و تحقق آثار به موجب قرارداد است، با پذیرش تعلیق در انشاءو الحاق آن به عقود تنجیزی، ساختارآفرینی و صحت عقود تعلیقی و اعراض از عدم صحت تعلیق در عقود امکان‌پذیر است. بر این اساس، باورمندان نظریة یادشده، با روش توصیفی‌ـ تحلیلی و با اثبات استقرایی مصادیق همگون تعلیق عقود در فقه‌ـ مانند وصیت، جعاله، وقف‌ـ و در حقوق اداری، از جمله به مواد قانون مدیریت خدمات کشوری یا شرایط عمومی پیمان، بر آن‌اند که می‌توان الزام به انعقاد عقود اداری به‌ نحو معلّق در حقوق ایران را بایسته پنداشت.

کلیدواژه‌ها


  1. ابن منظور، ابوالفضل جمال‌الدین (1414 ق)، لسان العرب، بیروت: دار الفکر للطباعه و النشر و التوزیع، ج 10.
  2. ابن ‌زهره، حمزه بن علی (1417 ق)، غنیه النزوع إلی علمی الأصول و الفروع، قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع)، ج 2.
  3. اراکی، محمدعلی (1413 ق)، رسالتان فی الإرث و نفقة الزوجه، قم: [بی‌نا].
  4. اسماعیلی هریسی، ابراهیم (1396)، مبانی حقوق پیمان، تهران: جاودانه و جنگل.
  5. اصفهانی، محمدحسین (1427 ق)، حاشیه المکاسب، قم: ذوی القربی، ج 5.
  6. امامی خوانساری، محمد (1414 ق)، الحاشیه علی المکاسب، قم: [بی‌نا]، ج 1.
  7. امامی، محمد (1386)، حقوق اداری، ویرایش دوم، تهران: میزان.
  8. ادیبی، محمدرضا (1390)، تحلیل حقوقی فسخ و آثار آن در قراردادهای دولتی، تهران: جنگل.
  9. اردبیلی، احمد بن محمد (1403 ق)، مجمع الفائده و الرهان فی شرح ارشاد الاذهان، قم: اسلامی.
  10. انوری، حسن (1386)، فرهنگ بزرگ سخن، تهران: سخن، ج 3.
  11. انصاری، محمدعلی (1415 ق)، الموسوعه الفقهیه المیسره، قم: انتشارات مجمع الفکر الإسلامی، ج 9.
  12. ترحینی عاملی، محمدحسن (1385)، الزبده الفقهیه فی شرح الروضه البهیه، دار الفقه للطباعه و النشر، ج 5.
  13. جمعی از پژوهشگران (1423 ق)، موسوعه الفقه الإسلامی، قم: دائره‌المعارف فقه اسلامی، ج 29.
  14. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1386)، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران: گنج دانش، ج 3.
  15. جناتی، محمدابراهیم (1386)، تطور اجتهاد در حوزه استنباط، تهران: امیرکبیر، ج 2.
  16. حسینی حائری، کاظم (1423 ق)، فقه العقود، قم: انتشارات مجمع الفکر الإسلامی، ج 2.
  17. حسینی‌عاملی، محمدجواد (1419 ق)، مفتاح الکرامه فی شرح قواعد، قم: انتشارات جماعه المدرسین، ج 21.
  18. حسینی مراغی، عبدالفتاح ابن علی (1417 ق)، العناوین الفقهیه، قم: اسلامی.
  19. حلی،(محقق حلی)،جعفر بن حسن، شرایع الاسلام،قم،اسماعیلیان، 1408
  20. حلی (علامه حلی)، حسن بن یوسف (بی‌تا)، تذکره الفقهاء، تهران: مکتبه المرتضویه، ج 2.
  21. ____________، تبصره المتعلمین، تهران، مؤسسه چاپ و نشر، چاپ اول، 1411ق.
  22. _______________، تذکره الفقها (چاپ سنگی)، قم، مؤسسه ال­بیت(ع)، چاپ اول، 1388ق.
  23. ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­_______________، تحریرالاحکام، قم، مؤسسه امام صادق (ع)، چاپ اول، 1420ق.
  24. ______________، تلخیص المرام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1421ق.
  25. _________، قواعد الاحکام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1413ق.
  26. __________، نهایه الاحکام ،قم، مؤسسه ال بیت (ع)، چاپ اول، 1419ق.
  27. حکیم، محسن (1374)، مستمسک العروه الوثقی، قم: دار التفسیر، ج 12.
  28. حکیم، محسن (1430 ق)، مستمسک العروه، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  29. ـــــــــــــ (بی‌تا)، نهج الفقاهه، قم: انتشارات 22 بهمن.
  30. خمینی، روح‌الله (1421 ق)، البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  31. خمینی، مصطفی (1428 ق)، البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  32. خوئی، سید ابوالقاسم (1418 ق)، موسوعه الإمام الخوئی، قم: مؤسسه إحیاء آثار الامام الخوئی، ج 31.
  33. ــــــــــــــــــ (1377)، مصباح الفقاهه، قم: داوری.
  34. ذهنی تهرانی، محمدجواد (1369 ق)، تشریح المطالب، قم: نشر حاذق، ج 6 و 12.
  35. روحانی، محمدصادق (1435 ق)، فقه الصادق، قم: آیین دانش، ج 26 و 31.
  36. ــــــــــــــــــــ (1429 ق)، منهاج الفقاهه، قم: أنوار الهدی، ج 3.
  37. زاهدى، جعفر (1362)، خودآموز کفایه، مشهد، ج 1.
  38. سبحانی تبریزی، جعفر (1389)، استفتائات، قم: انتشارات مؤسسة امام صادق(ع)، ج 1.
  39. شبیری زنجانی، موسی (بی‌تا)، کتاب نکاح، قم: مؤسسه پژوهشی رأی‌پرداز.
  40. شیرازی، محمدکاظم (1370)، بلغه الطالب، تهران: مطبعة بوذرجمهری، ج 2.
  41. شهیدی،مهدی،(1390)،تشکیل قراردادها و تعهدات،تهران،انتشارات مجتمع علمی و فرهنگی مجد،چاپ هشتم،ج 1.
  42. طباطبایی، محمد بن علی (بی‌تا)، المناهل، قم: انتشارات مؤسسة آل البیت) لإحیاء التراث.
  43. عراقی، ضیاء‌الدین (1379)، حاشیه المکاسب، قم: الغفور.
  44. عمیدزنجانی، عباس‌علی (1391)، قواعد کلی عقود کتاب البیع و المتأجر، تهران: خرسندی.
  45. فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1425 ق)، تفصیل الشریعه، قم: مرکز فقه الأئمه الأطهار(ع).
  46. فخرالمحققین، محمد بن حسن (1387)، إیضاح الفوائد فی شرح إشکالات القواعد، قم: اسماعیلیان، ج 2
  47. کاتوزیان، ناصر (1374)، حقوق مدنی، نظریة عمومی تعهدات، تهران: یلدا.
  48. ـــــــــــــ (1387)، گامی به سوی عدالت، تهران: میزان، ج 2.
  49. مامقانی، عبدالله (1323)، نهایه المقال فی تکمله غایه الآمال، قم: مجمع الذخائر الاسلامیه، ج 2.
  50. مامقانی، محمدحسن بن عبدالله (بی‌تا)، غایه الآمال فی شرح المکاسب و البیع، قم: مجمع الذخائر الاسلامیه.
  51. محسنی، محمدآصف (1382)، الضمانات الفقهیه و أسبابها، قم: پیام مهر.
  52. محقق‌داماد، مصطفی (1384)، قواعد فقه، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
  53. محقق کرکی، علی بن حسین (1414 ق)، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم: مؤسسه آل البیت، ج 8.
  54. مدرسی، محمدرضا (1393)، البیع، قم: دار التفسیر، ج 2.
  55. مغنیه، محمدجواد (1379)، فقه الإمام جعفر الصادق، قم: انصاریان، ج 4.        
  56. مکارم شیرازی، ناصر (1390)، ‌أنوار الفقاهه فی أحکام العتره الطاهره، قم: دار النشر الإمام علی)، ج 1.
  57. مکارم شیرازی، ناصر (1424 ق)، کتاب النکاح، قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب(ع)، ج 1 و 5.
  58. موسوی بجنوردی، محمد (1379)، قواعد فقهیه، تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، ج 2.
  59. موسوی خوانساری، احمد (1355)، جامع المدارک فی شرح المختصر النافع، تهران: مکتبه الصدوق، ج 3.
  60. میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن (1371)، جامع الشتات، تهران: کیهان، ج 4.
  61. موسی‌زاده، ابراهیم (1393). حقوق اداری، تهران: دادگستر.
  62. نجفی، هادی (1387)، الآراء الفقهیه، اصفهان: مهر قائم، ج 4.
  63. هاشمی شاهرودی، محمود (1382). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، قم: دائره‌المعارف فقه اسلامی، ج 1 و 5.
  64. یزدی، محمدکاظم بن عبدالعظیم (1422 ق)، العروه الوثقی، قم: مرکز فقه الأئمه الأطهار(ع)، ج 2.
  65. اسلامی‌پناه، علی (1388)، «ماهیت اجاره به شرط تملیک»، مطالعات حقوق خصوصی، شماره 3.
  66. اصغری ‌آق‌مشهدی، فخرالدین (1391)، «بررسی معاملات شرکت‌های لیزینگ در ایران»، حقوق خصوصی، شماره 27.
  67. امامی نمینی، محمود (1383)، «بطلان یا صحت تعلیق در اعمال حقوقی»، مطالعات اسلامی، شماره 63.
  68. باریکلو، علی‌رضا (1380)، «قرارداد ضمان معلق»، نشریة مجتمع آموزش عالی قم، شماره 10.
  69. بهرامی، حسین (1400)، «مشروعیت صدور توثیقی اسناد براتی»، مطالعات فقه اسلامی و حقوق، شماره 43.
  70. حسینی‌مقدم، سید عسگری (1386)، «تحلیل تعلیق در قراردادها»، پژوهش‌های فقه و حقوق، شماره 10.
  71. عباسی داکانی، خسرو (1390)، «مقایسه عقد معلق با عقود مشروط و خیاری»، کانون، شماره ۱۲۱.
  72. روشن، محمد (1391)، «تأملی انتقادی‌ـ تحلیلی بر مبانی نظری عقد تعلیقی»، متین، شماره 57.
  73. سیفی، غلام‌علی (1397)، «تعلیق‌پذیری در عقود وثیقه‌ای»، تحقیقات حقوقی، شماره 82.
  74. سیمایی صراف، حسین (1390)، «حقوق مدرن و اصول فقه»، تحقیقات حقوقی، شماره 55.
  75. صمیمی، محمدمهدی (1399)، «مشابه‌ترین اعمال قراردادی به قرارداد اداری در ایران»، تحقیقات علوم انسانی، شماره 9.  
  76. عبدی، یاسر (1394)، «بررسی فقهی حقوقی قرارداد استصناع»، پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، شماره 42.
  77. عبدی، یاسر (1394)، «بررسی فقهی حقوقی قرارداد استصناع»، پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، شماره 42.
  78. عباسی، بیژن (1396)، «قرارداد اداری از منظر فقه مذاهب اسلامی»، فقه مقارن، شماره 10.
  79. علی‌آبادی، علی (1393)، «عقد معلق در قانون مدنی»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، شماره 11.
  80. عراقی، عزت‌الله (1388)، «قراردادهای دولتی در حقوق ایران»، حقوق خصوصی، شماره ۱۵.
  81. قبولی درافشان، محمدتقی (1392)، «تعلیق در انشاء در فقه و حقوق ایران»، آموزه‌های فقه مدنی، شماره 7.
  82. قافی، حسین (1383)، «ماهیت و میزان اعتبار قرارداد الحاقی»، حقوق اسلامی، شماره ۲.
  83. میرداداشی، مهدی (1396)، «مسئولیت مدنی ناشی از فسخ و شرط فاسخ در قراردادها»، مطالعات فقهی و فلسفی، شماره 31.
  84. نقیبی، سید ابوالقاسم (1396)، «شرط متأخر و کاربرد آن در حقوق»، مبانی فقهی حقوق اسلامی، شماره 20.
  85. وحدتی شبیری، حسن (1399)، «عقد معلق با تعهد به ایجاد معلّق‌علیه»، مطالعات فقه و حقوق، شماره 22.
  86. یزدانیان، علی‌رضا (1389)، «بررسی تطبیقی آثار تعلیق در تشکیل و انحلال تعهدات در حقوق ایران و فرانسه»، مطالعات حقوق خصوصی، سال چهلم، شماره ۱۳.
  87. یزدانیان، علی‌رضا (1388)، «تحلیلی از تعلیق در انحلال عقد در فقه امامیّه و حقوق فرانسه»، مطالعات اسلامی: فقه و اصول، شماره 82.
  88. یزدانیان، علی‌رضا (1387)، «ویژگی‌های معلق‌علیه در حقوق ایران و فرانسه»، فقه و مبانی حقوق اسلامی، شماره ۱.