نقد مبانی «حقوق شهروندی لیبرالی» با تکیه بر جایگاه مردم در نظام حقوقی اسلام

نویسندگان

1 عضو هیات علمی دانشکده علوم قضایی و خدمات اداری

2 دانشجوی دکتری حقوق عمومی دانشگاه علامه طباطبائی(ره)، تهران، ایران

چکیده

طراحی ابعاد حقوق شهروندی، به‌ویژه از حیث رابطه‌ی آن با حکومت، ارتباط تنگاتنگی با مبانی نظری و تلقی ما از «جایگاه مردم» دارد. دیدگاه اسلام در این­ زمینه، دارای تفاوتی بنیادین با دیگر مکاتب حقوقی است.
این مقاله بر آن است که مشخص کند از دیدگاه حقوق اسلام، رابطه‌ی مردم و دولت و ماهیت حقوق شهروندی صرفاً رابطه‌ای دوسویه نیست؛ بلکه خود یکی از اضلاع مثلثی است که در رأس آن خداوند قرار دارد. بر این اساس، در کنار مطرح شدن حقوق، وظایف و تکالیف فردی و جمعی انسانِ مسئول به نوعی درهم‌تنیده و بر رابطه­اش با دولت، تأثیرگذار است. بدین ترتیب این نکته، نه تنها در زمان شکل‌گیری حکومت که پس از آن نیز به‌طور مستمر وجود داشته و اساساً تکالیف دینی آنان در قبال خداوند، آثار اجتماعی به‌دنبال دارد و تنظیم‌کننده‌ی رابطه‌ی اجتماعی آنان در قبال یکدیگر و نیز حکومت است. بر این مبنا، حقوق اساسی و نیز حقوق شهروندی شکل می‌گیرد.

کلیدواژه‌ها


الف) فارسی و عربی

قرآن کریم

آشوری، داریوش (1381)، دانشنامه‌ی سیاسی، تهران: انتشارات گلشن، چ هشتم.

امیر ارجمند، اردشیر، روزنامه‌ی اعتماد ملی، 1/7/1385.

بشیریه، حسین (1385)، آموزش دانش سیاسی، تهران: نشر نگاه معاصر، چ ششم.

بشیریه، حسین (1380)، درس‌های دموکراسی برای همه، تهران: مؤسسه‌ی پژوهشی نگاه معاصر، چ اول.

براتعلی‌پور، مهدی (1383)، شهروندی و سیاست نو فضیلت‌گرا، تهران: مؤسسه‌ی مطالعات ملی، تمدن ایرانی.

پازارگاد، بهاءالدین (1370)، مکتب‌های سیاسی، نظریات سیاسی فلاسفه‌ی غرب، تهران: انتشارات اقبال با همکاری انتشارات فرانگلین، چ اول.

تقوی، سید محمدناصر (1385)، دین و بنیادهای دموکراتیک، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه‌ی اسلامی.

تان، سورهون (1386)، چالش­های شهروندی - تعلق گروهی و هویت فرهنگی در عصر جهانی، تلخیص و ترجمه‌ی: حسین حسنی، تهران: نشر مرکز ملی مطالعات جهانی شدن، چ اول.

جوادی آملی (آیت‌الله)، عبدالله (1388)، حق و تکلیف در اسلام، قم: نشر اسراء، چ نهم.

جوادی آملی (آیت‌الله)، عبدالله (1379)، ولایت فقیه؛ ولایت فقاهت و عدالت، قم: نشر اسراء.

حسینی قائم مقامی، سید عباس (1379)، قدرت و مشروعیت، تهران: سوره‌ی مهر.

خمینی (آیت‌الله)، روح‌الله (1374)، ولایت فقیه، تهران: مؤسسه‌ی تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).

خمینی (آیت‌الله)، روح‌الله (1376)، صحیفه‌ی امام، تهران: مؤسسه‌ی تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، ج 15.

ربانی خوراسگانی، علی؛ کیانپور، مسعود (1386)، «مکاتب علمی و دیدگاه‌های نظری در باب حقوق شهروندی»، مقالات برگزیده‌ی همایش حقوق شهروندی ویژه‌ی بزرگداشت هفته‌ی قوه‌ی قضائیه، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات.

مایکل، ساندل (1374)، لیبرالیسم و منتقدان آن، ترجمه‌ی احمد تدین، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

سروش، عبدالکریم (1380)، آیین شهریاری و دینداری، تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام.

طباطبائی، سید محمدحسین و دیگران (بی‌تا)، بحثی درباره‌ی مرجعیت و روحانیت، تهران: شرکت سهامی انتشار، چ دوم.

عمید زنجانی، عباسعلی (1388)، مبانی حقوق بشر در اسلام و دنیای معاصر، تهران: انتشارات مجد.

عنایت، حمید (1365)، اندیشه‌ی سیاسی در اسلام معاصر، ترجمه‌ی بهاء الدین خرمشاهی، تهران، خوارزمی، چ دوم.

عنایت، حمید (1377)، بنیاد فلسفه‌ی سیاسی غرب، تهران: انتشارات زمستان، چ چهارم.

فالکس، کیث (1381)، شهروندی، ترجمه‌ی محمدتقی دلفروز، تهران: کویر.

قربانزاده، حسین (1385)، حفظ حقوق شهروندی در پرتو اصول حاکم بر دادرسی منصفانه، پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرمشناسی، دانشگاه امام صادق(ع).

قاضی شریعت‌پناهی، ابوالفضل (1382)، بایسته­های حقوق اساسی، تهران: نشر میزان.

کارل کوهن (1373)، دموکراسی، ترجمه‌ی فریبرز مجیدی، تهران: انتشارات خوارزمی، چ اول.

کاتوزیان، همایون (1372)، استبداد دموکراسی، تهران: نشر مرکز.

کلایمرودی، کارلتون و ... (1351)، آشنایی با علم سیاست، ترجمه‌ی بهرام ملکوتی، تهران: امیرکبیر، چ دوم.

کاستلز و دیوید سون، آلیستر (1382)، مهاجرت و شهروندی، ترجمه‌ی فرامرز تقی‌لو، تهران: پژوهشکده‌ی مطالعات راهبردی.

گریس، چنگ (1384)، مبانی نظری حقوق بشر، در مجموعه مقالات دومین همایش بین‌المللی حقوق بشر، بی‌نام، مترجم، قم: دانشگاه مفید.

لیدمان، لون اریک (1384)، تاریخ عقاید سیاسی از افلاطون تا هابرماس، ترجمه‌ی سعید مقدم، تهران: نشر اختران، چ دوم.

لوین اندرو (1380)، طرح و نقد نظریه‌ی دموکراسی لیبرال، ترجمه‌ی دکتر سعید زیبا کلام، تهران: سمت، چ اول.

مطهری، مرتضی (بی‌تا)، پیرامون انقلاب اسلامی، قم: صدرا.

مطهری مرتضی (بی‌تا)، انسان در قرآن، قم: صدرا.

میراحمدی، منصور (1388)، نظریه‌ی مردم‌سالاری دینی، تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.

معصومی زارع، هادی (1388)، «انتخابات در نظام مردم‌سالاری دینی در نگاه مقام معظم رهبری»، ماهنامه‌ی آموزشی اطلاع‌رسانی معارف، ش 66.

مصباح یزدی، محمدتقی (1388)، نظریه‌ی حقوقی اسلام، قم: مؤسسه‌ی آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چ3، ج1.

مصباح یزدی، محمدتقی (1375)، «اسلام، مدیریت و ارزش‌ها»، بولتن اندیشه، ش 5.

منتظری، حسینعلی (1385)، رساله‌ی حقوق، تهران: انتشارات سرایی، چ4.

نوروزی، محمدجواد (1389)، فلسفه‌ی سیاسی اسلام، قم: انتشارات مؤسسه‌ی امام خمینی(ره)، چ دوم.

نجفی اسفاد، مرتضی؛ محسنی، فرید (1382)، «حکومت مردمی ومردمی بودن حکومت»، دیدگاه­های حقوق قضایی، ش30 و 31.

ولایی، عیسی (1377)، مبانی سیاست در اسلام، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

ب)لاتین

Rawl (1971), A Theory of Justice, Cambridge, MA: Harvard University Press.

Sandel, M. (1982), Liberalism and the limits of justice, Cambridge: Cambridge University Press.

Barbalet, J.(1988), in Rirzard , G.(EDS.). 2005. Encyclopedia of SOCIAL THEORY, Landman and Foweraker (1997), in Rirzer, G.(EDS.). 2005. Encyclopedia of SOCIAL THEORY.

Sartori, G. (1987), The theory of Democracy revisited, NJ: Chatham House.